00. | पंचतंत्र | प्रथम तंत्र | कथामुख
॥ श्रीः ॥
अथ पंचतन्त्रम् ।
भाषाटीकासहितम् ।
ब्रह्मा रुद्रः कुमारो हरिवरुणयमा वह्निरिन्द्रः कुबेर-अन्द्रादित्यौ सरस्वत्युदधियुगनगा वायुरुर्वी भुजङ्गाः। सिद्धानद्योऽश्विनौ श्रीदितिरदितिसुता मातरश्चण्डिकाद्या वेदास्तीर्थानि यजा गणवसुमुनयः पान्तु नित्यं ग्रहाश्च ।।१॥
मया ज्वालाप्रसादेन नमस्कृत्य गजाननम् ।
क्रियते पञ्चतंत्रस्य भापाटीका मनोरमा ।।
दोहा-
शभु शिवा रघुपति सिया, बन्दौं पवनकुमार ।
कृपा करहु जन जान मोहिं, गुणागार सुखसार ॥
ब्रह्मा, शिव, कार्तिकेय, विष्णु, वरुण, यम, अनि, इन्द्र, कुबेर, चन्द्र, सूर्य्य, सरस्वती, सागर, चारोंयुग, पर्वत, वायु, पृथ्वी, वासुकि आदि सर्प, कपिलादि सिद्ध, नदी, अश्विनीकुमार, लक्ष्मी, दिति (कश्यपपत्ती), अदितिके पुत्र (देवता), चण्डिकाआदि मातायें, वेद (ऋक्, यजु, साम, अधर्व), तीर्थ ( पुण्यक्षेत्र काशी आदि), यज्ञ (दर्श पौर्णमासादि), गण (प्रमथादि), वसु (आठ देव), मुनि (व्यसादि), ग्रह (सूर्यादि), नित्य (हमारी) रक्षा करें । स्रग्धरा छन्द है ॥ १ ॥
मनवे वाचस्पतये शुक्राथ पराशराय ससुताय ।
चाणक्याय च विदुषे नमोऽस्तु नयशास्त्रकर्तृभ्यः ॥२॥
स्वायम्भू मनु, बृहस्पति, शुक्र, सपुत्र (व्याससहित) पराशर, पण्डित चाणक्य और नीतिशास्त्रके बनानेवालो के निमित्त नमस्कार है ॥ २ ॥
सकलार्थशास्त्रसारं जगति समालोक्य विष्णुशर्मेंदम् । तन्त्रैः पञ्चभिरेतच्चकार सुमनोहरं शास्त्रम् ॥ ३ ॥
इस प्रकार विष्णुशर्माचे इस जगन्में सम्पूर्ण अर्थशास्त्रका सार देखकर पंच-तंत्रोंमे यह मनोहर शास्त्र निर्माण किया है ॥ ३ ॥
तद्यथा अनुश्रूयते-अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारो प्यं नाम नगरम् । तत्र सकलार्थिकल्पद्रुमः प्रवरमुकुटमणि-मरीचिमञ्जरीचर्चितचरणयुगलः सकलकलापारंगतोऽमरश-क्तिर्नाम राजा बभूव । तस्य त्रयः पुत्राः परमदुर्मेधसो बहुश-क्तिरुप्रशक्तिरनन्तशक्तिश्चेतिनामानो बभूवुः । अथ राजा तान् शास्त्रविमुखान् आलोक्य सचिवान् आहूय प्रोवराच-"भो ! ज्ञातमेतद्भवाद्भः यन्ममैते पुत्राः शास्त्रविसुखा विवेक-रहिताश्च । तत् एतान् पश्यतो मे महदपि राज्यं न सौख्य मावहति । अथवा साध्विदमुच्यते-
सो ऐसा सुना है कि, दक्षिणके देशमै एक महिलारोव्यनाम नगरहे । वहां सम्पूर्ण याचकोंके (मनोरथ पूर्ण करनेको) कल्पवृक्ष, बडे बडे निर्जित राजा-ओंकी मुकुटमणियोंकी किरणोंके समूहसे पूजित चरणयुगल, सम्पूर्ण कळाओंका पारगामी, अमरशक्ति नाम राजा था, उसके तीन पुत्र अतिदुर्बुद्धि--बहुशक्ति, उग्रशक्ति, अनन्तशक्ति नामवाले थे। तब राजा उनको शास्त्रसे विमुख देखकर मन्त्रियोंको बुलाकर बोला- "क्या यह आपको विदित है कि, जो यह मेरे पुत्र शास्त्रसे विमुख विवेक रहित हैं। सो इनको देखकर मुझको यह बड़ा राज्य सुख नहीं देता है। अथवा किसीने यह अच्छा कहा है कि-
अजातमृतमूर्खेभ्यो मृताजातौ सुतौ वरम् ।
यतस्तौ स्वल्पदुःखाय यावज्जीवं जडो दहेत् ॥ ४ ॥.
न हुए, होकर मरगये और मूर्ख इन (तीन प्रकारके) पुत्रोंमे नहुए और होकर मरगये भले हैं, कारण. कि, वे दोनों थोडे दुःखके निमित्त है, मूर्ख तो जन्मपर्यन्त जलाता है ।॥ ४ ॥
वरं गर्भस्रावो वरमृतुषु नैवाभिगमनं वरं जातप्रेतो वरमपि च कन्यैव जनिता ।
वरं वन्ध्या भार्य्या वरमपि च गर्भेषु वसति- ' चाविद्वानूपद्रविणगुणयुक्तोपि तनयः ॥ ५ ॥ र्न
गर्भका स्राव होजाना अच्छा है, ऋतुमें स्त्रीके निकट न जाना अच्छा है, उत्पन्न होतेही मरजाना अच्छा है, वा कन्याही होनी अच्छी है, भार्याका वन्ध्या-होनाभी भला, वा गर्भमें रहनाही भला है, परन्तु अपण्डित रूप द्रव्यसम्पन्नभी पुत्र अच्छा नहीं है ॥ १ ॥
किं तया क्रियते धेन्वा या न सूते न दुग्धदा ।
कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न भक्तिमान् ॥ ६ ॥
उस गौसे क्या किया जाय, जो न जनती है, न दूध देती है, उस पुत्रते क्या है, जो न विद्वान् है न भक्तिमान् है ॥ ६ ॥
वरमिह वा सुतमरणं मा मूर्खत्वं कुलप्रसूतस्य ।
येन विबुधजनमध्ये जारज इव लज्जते मनुजः ॥ ७ ॥
इस जगत्में पुत्रका मरण अच्छा है, परन्तु कुलोत्पन्न पुत्रका मूर्ख होना भला नहीं, जिससे विद्वानोके वीचमें मनुष्य जारोत्पन्नकी समान लज्जित होताहै ॥ ७ ॥
गुणिगणगणनारम्भे न पतति कठिनी ससम्भ्रमा यस्य ।
तेनाम्बा यदि सुतिनी वद वन्ध्या कीदृशी भवति ॥ ८ ॥
गुणिजनोंकी गणना के आरम्भमें जिसकी रेखा मूलसेभी नही गिरती है, यदि उसीसे उसकी माता पुत्रवती है, तो कहो बन्ध्या केसी होती है ? ॥ ८ ॥
तदेतेषां यथा बुद्धिप्रकाशो भवति तथा कोऽप्युपायोऽतु-ष्टीयताम् । अत्र च मद्दत्तां वृत्ति भुञ्जानानां पण्डितानां पञ्चशती तिष्ठति । ततो यथा मम मनोरथाः सिद्धिं यान्ति तथा अनुष्ठीयताम्" इति। तत्रैकः प्रोवाच - "देव 'द्वादशभि वैषैर्व्याकरणं श्रूयते, ततो धर्मशास्त्राणि मन्वादीनि, अर्थ-शास्त्राणि चाणक्यादीनि, कामशास्त्राणि वात्स्यायनादी-नि। एवं च ततो धर्मार्थकामशास्त्राणि ज्ञायन्ते । ततः प्रति-बोधनं भवति" । अथ तन्मध्यतः सुमतिर्नाम सचिवः प्राह-"अशाश्वतोऽयं जीवितव्यविषयः । प्रभूतकालज्ञेयानि शब्द-शास्त्राणि । तत्संक्षेपमात्रं शास्त्रं किश्चिदेतेषां प्रबोधनार्थ चिन्त्यतामिति । उक्तञ्च यतः-
सो जैसे इनकी बुद्धिमें प्रकाश हो वैसा कोई उपाय कियाजावै । यहाँ मेरी दीहुई आजीविकाको भोगते हुए पांचसौ पडित है। सो जैसे मेरे मनोरथ सिद्ध हो, वैसा अनुष्ठान करो"। उनमें एक बोला- "देव ! बारह वर्षमें व्याकरण पढा-जाता है, फिर धर्मशास्त्र मनुआदिके, अर्थशास्त्र चाणक्यादि, कामशास्त्र वात्स्त्या-यनादि, इसके उपरान्त फिर धर्म, अर्थ, कामशान जाने जाते है, तब ज्ञान होताहै"। तब उनमेंसे सुमति नाम मन्त्री बोला- "यह जीवन विपय अनित्य है, बहुत शब्दशास्त्र बहुत दिनोंमें पढेजाते हैं, सो कोई संक्षेपमात्र शास्त्र इनके ज्ञानके निमित्त विचार करो, कहा भी है-
अनन्तपारं किल शब्दशास्त्रं स्वल्पं तथायुर्यहवश्व विघ्नाः ।
सारं ततो ग्राह्यमपास्य फल्गु हंसैर्यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात्।
शब्दशास्त्रका पार नही है, अवस्था थोडी और विघ्न्न बहुत है, इस कारण 'सारको ग्रहण करे, असारको त्याग दे, जैसे हंस जलमेसे दूध निकाल लेते हैं. उपजाति वृत्त है ॥ ९॥
तदद्यास्ति विष्णुशर्मा नाम ब्राह्मणः सकलशास्त्रपारङ्गम-श्छात्रसंसदि लब्धकीत्तिः तस्मै समर्पयतु एतान् । स नूनं द्राक् प्रबुद्धान् करिष्यति" इति । स राजा तदाकर्ण्य विः ष्णुशर्माणमाहूय प्रोवाच - "भो भगवन् ! मदनुग्रहार्थमेतान् अर्थशास्त्रं प्रति द्राग्यथा अनन्यसदृशान् विदधाति तथा कुरु । तदा अहं त्वां शासनशतेन योजयिष्यामि" । अथविष्णुशर्मा तं राजानमुचे- "देव ! श्रूयतां मे तथ्यवचनम्। नाहं विद्यावि-क्रयं शासनशतेनापि करोमि । पुनरेतांस्तव पुत्रान् मासषट्केन यदि नीतिशास्त्रज्ञान् न करोमि ततः स्वनामत्यागं करोमि । किं बहुना, श्रूयतां ममैष सिंहनादः नाहमर्थालिप्सुर्ब्रवीमि । ममाशीतिवर्षस्य व्यावृत्तसर्वेन्द्रियार्थस्य न किञ्चिदर्थेन प्रया-जनं किन्तु त्वत्प्रार्थनासिद्धयर्थ सरस्वतीविनोदं करि-व्यामि । तल्लिख्यतामद्यतनो दिवसः । यदि अहं षण्मासा-भ्यन्तरे तव पुत्रान् नयशास्त्रं प्रति अनन्यसदृशान् न करि-व्यामि ततो नार्हति देवो देवमार्ग सन्दर्शयितुम्" । अथासौ राजा तां ब्राह्मणस्यासंभव्यां प्रतिज्ञां श्रुत्वा ससचिवः प्रहृष्टो विस्मयान्वितः तस्मै सादरं तान् कुमारान् समर्थ परां निवृतिमाजगाम । विष्णुशर्मणापि तानादाय तदर्थ मित्र-भेद-मित्रप्राप्ति-काकोलूकीय-लब्धप्रणाश-अपरीक्षितका-रकाणि चेति पञ्च तन्त्राणिरचयित्वा पाठितास्ते राजपुत्राः । तेऽपि तानि अधीत्य मासषट्केन यथोक्ताः संवृत्ताः । ततः प्रभृत्ति एतत्पञ्चतन्त्रकं नाम नीतिशास्त्रं बालावबोधनार्थ भूतले प्रवृत्तम् । किं बहुना ।
सो यहा एक विष्णुशर्मा नाम ब्राह्मण सत्र शास्त्रका पारगामी विद्यार्थियोर्मे प्राप्त यशवाला है, उसके निमित्त इन पुत्रोको समर्पण करदो वह अवश्य शीघ्र इनको ज्ञानवान् करदेगा" । वह राजा यह वचन सुन विष्णुशर्माको बुलाकर बोला- "भगवन् । मुझपर कृपाकर इन मेरे पुत्रोंको अर्थशास्त्रमें शीघ्रही असा-वारण जैसे वनै तैसे करो। तो मैं तुमको सौ सख्याक सम्पत् दूगा" । तब विष्णुशर्मा उस राजासे कहने लगा- "देव । मेरा सत्य वचन सुनो, मैं सम्पत्से विद्याविक्रय नहीं करताहू, परन्तु इन तुम्हारे पुत्रोंको यदि छः महीनेमे नीति-शास्त्रका ज्ञाता न करू तौ अपना नाम त्यागनकरू । बहुत कहनेसे क्याहै मेरा यह सिहवगर्जन सुनो धनकी इच्छामे मैं नहीं कहता हूं। मुझ अस्सी वर्षके सब इन्द्रियोंके भोग्यसे निस्पृह हुएको अर्थसे कुछ प्रयोजन नहीं है, परन्तु तुम्हारी प्रार्थना सिद्धिके निमित्त सरस्वती विनोद करूगा। सो आजका दिन लिखिये जो मैं छः महीनेमें तुम्हारे पुत्रोको विद्यामें असाधारण (जिसके बराबर कोई नहो) न करू तो जगदश्विर मुझको देवमार्ग (स्वर्ग) न दिखाषै"। तब यह राजा इस ब्राह्मणकी असम्भाव्य (असम्भावती) प्रतिज्ञाको सुनकर, मन्त्रियों सहित प्रसन्न हो, विस्मयको प्राप्त हुभा । उसके निमित्त आदग्से उन कुमारोंको. समर्पणकर, अत्यन्त सतोषको प्राप्त हुआ । विष्णुशर्मानेभी उनको छे उनके निमित्त मित्रभेद, मित्रसम्प्राप्ति, काकोलूकीय, लब्धप्रणाश, अपरीक्षितकारक इन पाच तन्त्रोंको निर्माणकर उन राजकुमारोंको पढाये। वेभी उनको पढकर छः महीनेमें जैसा कहाथा वैसेहुए। उस दिनसे यह पंचतन्त्र नामक नीतिशास्त्र बालकों के ज्ञानके निमित्त पृथ्वीमें विख्यात हुआहे बहुत क्या-
अधीते य इदं नित्यं नीतिशास्त्रं शृणोति च ।
न पराभवमाप्नोति शक्रादपि कदाचन ॥ १० ॥ कथामुखमेतत् ।
जो इस नीतिशास्त्रको पढता और सुनता है, वह कभी इन्द्रसेभी पराभवको प्राप्त नहीं होताहै ॥ १० ॥
इति पण्डितज्वालाप्रसादमिश्रकृतायां पञ्चत्तंत्रभाषाटीकायां कथामुखं समाप्तम् ।
Comments
Post a Comment