Posts

Showing posts from July, 2025

00. | पंचतंत्र | मित्रभेदोनाम प्रथमं तंत्रम् |

अथ मित्रभेदोनाम प्रथमं तंत्रम् । अथातः प्रारभ्यते मित्रभेदा नाम प्रथमं तन्त्रम् ।  यस्याय-मादिमः श्लोकः- इसके अनन्तर मित्रभेद नामवाला प्रथम तन्त्रका प्रारम्भ करते हैं। जिसकी आदिमें यह श्लोक है- वर्द्धमानो महान्लेहः सिंहगोवृषयोर्वने ।  पिशुनेनातिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशितः ॥ १ ॥ सिंह और बैलका वनमे बढा हुआ महास्नेह चुगुल लालची जम्बुक (गीदड) ने विनाशकर दिया ॥ १॥. तद्यथा अनुश्रूयते-अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तत्र धर्मोपार्जितभूरिविभवो वर्द्धमानको नाम वणिक्पुत्रो बभूव । तस्य कदाचिद्रात्रौ शय्यारूढस्य चिन्ता समुत्पन्ना । "यत्प्रभूतेऽपि वित्ते अर्थोपायाश्चिन्तनीयाः कर्त्त-व्याश्चेति । यत उक्तञ्च सो यह सुनाजाता है कि, दक्षिण देशमें महिलारोप्यनाम एक नगर है वहां धर्मसे महोधन उपार्जने कर्ता बर्द्धमान नामक, वणिक् पुत्र था। उसको एक समय रात्रीमे खाटमें लेटेहुए चिन्ता उत्पन्न हुई; कि "बहुत धन उत्पन्न होनेपरभी धनप्राप्तिका उपाय चिन्ता करना चाहिये कहाभी है- न हि तद्विद्यते किश्चिद्यदर्थेन न सिद्धयति ।  यत्नेन मतिमॉस्तस्मादर्थमेकं प्रसाधयेत् ॥ २ ॥ ऐसी कोई वस्तु नहीं जो ...

00. | पंचतंत्र | प्रथम तंत्र | कथामुख

॥ श्रीः ॥ अथ पंचतन्त्रम् । भाषाटीकासहितम् । ब्रह्मा रुद्रः कुमारो हरिवरुणयमा वह्निरिन्द्रः कुबेर-अन्द्रादित्यौ सरस्वत्युदधियुगनगा वायुरुर्वी भुजङ्गाः। सिद्धानद्योऽश्विनौ श्रीदितिरदितिसुता मातरश्चण्डिकाद्या वेदास्तीर्थानि यजा गणवसुमुनयः पान्तु नित्यं ग्रहाश्च ।।१॥ मया ज्वालाप्रसादेन नमस्कृत्य गजाननम् ।  क्रियते पञ्चतंत्रस्य भापाटीका मनोरमा ।। दोहा- शभु शिवा रघुपति सिया, बन्दौं पवनकुमार ।  कृपा करहु जन जान मोहिं, गुणागार सुखसार ॥ ब्रह्मा, शिव, कार्तिकेय, विष्णु, वरुण, यम, अनि, इन्द्र, कुबेर, चन्द्र, सूर्य्य, सरस्वती, सागर, चारोंयुग, पर्वत, वायु, पृथ्वी, वासुकि आदि सर्प, कपिलादि सिद्ध, नदी, अश्विनीकुमार, लक्ष्मी, दिति (कश्यपपत्ती), अदितिके पुत्र (देवता), चण्डिकाआदि मातायें, वेद (ऋक्, यजु, साम, अधर्व), तीर्थ ( पुण्यक्षेत्र काशी आदि), यज्ञ (दर्श पौर्णमासादि), गण (प्रमथादि), वसु (आठ देव), मुनि (व्यसादि), ग्रह (सूर्यादि), नित्य (हमारी) रक्षा करें । स्रग्धरा छन्द है ॥ १ ॥ मनवे वाचस्पतये शुक्राथ पराशराय ससुताय ।  चाणक्याय च विदुषे नमोऽस्तु नयशास्त्रकर्तृभ्यः ॥२॥ स्वायम्भू मनु, बृह...